Zasady rolnictwa zrównoważonego — co to oznacza w polskiej praktyce

Definicja i tło pojęcia

Termin „rolnictwo zrównoważone" (sustainable agriculture) pojawił się w literaturze naukowej w latach 80. XX wieku i od tego czasu był wielokrotnie redefiniowany. W najprostszym ujęciu oznacza gospodarkę rolną, która produkuje żywność nie degradując przy tym zasobów przyrodniczych niezbędnych do produkcji w przyszłości.

W kontekście polskim pojęcie to nabiera konkretnych ram prawnych za sprawą Wspólnej Polityki Rolnej (WPR) Unii Europejskiej. Wymogi warunkowości podstawowej (conditionality) i ekoschematów określają minimalny standard praktyk uznawanych za zgodne z zasadami zrównoważonego użytkowania gruntów rolnych.

Kluczowe elementy zrównoważonej produkcji roślinnej

Zarządzanie substancją organiczną gleby

Zawartość próchnicy w glebie jest jednym z podstawowych wskaźników jej żyzności i zdolności do zatrzymywania wody. W Polsce wartości poniżej 2% próchnicy w warstwie ornej są uznawane za niekorzystne z punktu widzenia produkcyjnego. Jej wzrost jest możliwy m.in. przez:

• Stosowanie obornika i gnojowicy w zbilansowanych dawkach
• Poplony i rośliny okrywowe z przeznaczeniem na nawóz zielony
• Mulczowanie resztek pożniwnych zamiast ich wywożenia
• Ograniczenie głębokiej orki na rzecz płytszej uprawy

Gospodarka wodna w rolnictwie polowym

Polska jest krajem o stosunkowo niskich zasobach wodnych na mieszkańca. Rolnictwo odpowiada za znaczną część poboru wody, a postępujące zmiany w rozkładzie opadów (intensywne epizody deszczowe przeplatane suszami) wymagają adaptacji technologicznej. Retencja wody w profilu glebowym jest jednym z celów zarówno uprawy bezorkowej, jak i optymalnego zmianowania.

Ochrona bioróżnorodności na poziomie pola

Bioróżnorodność biologiczna obszarów rolnych obejmuje zarówno organizmy glebowe (dżdżownice, grzyby mikoryzowe, bakterie), jak i faunę i florę naziemną (owady zapylające, ptaki, chwasty polne). Zabiegi agrotechniczne mają na nie bezpośredni wpływ. Miedze, pasy zadrzewień śródpolnych i ugory w systemie EFA (Ecological Focus Areas) są elementami zachowania tej bioróżnorodności.

Ekoschematy jako narzędzie WPR w Polsce

W ramach Planu Strategicznego dla WPR na lata 2023–2027 polscy rolnicy mogą korzystać z dobrowolnych ekoschematów — dodatkowych płatności za stosowanie praktyk korzystnych dla środowiska ponad obowiązkowe minimum. Do dostępnych ekoschematów należą m.in.:

• Integrowana Ochrona Roślin — ograniczenie stosowania środków chemicznych do uzasadnionego minimum na podstawie progów szkodliwości
• Rolnictwo ekologiczne — uprawy bez syntetycznych środków produkcji
• Pasy i strefy buforowe — utrzymanie roślinności wzdłuż cieków wodnych
• Rośliny bobowate — premiowanie upraw wiążących azot atmosferyczny
• Okrywa gleby w sadach i winnicach

Szczegółowy wykaz i kryteria kwalifikacji dostępne są na stronie Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa.

Integrowana Ochrona Roślin (IOR)

Integralnym elementem rolnictwa zrównoważonego jest integrowana ochrona roślin — podejście, w którym środki chemiczne są stosowane jako ostateczność, po wyczerpaniu metod biologicznych, agrotechnicznych i fizycznych. W Polsce IOR jest obowiązkowa dla wszystkich rolników zawodowych od 2014 roku, choć stopień jej faktycznego wdrożenia jest zróżnicowany.

Progi ekonomicznej szkodliwości dla głównych agrofagów w uprawach zbóż, rzepaku i buraka są publikowane przez Instytut Ochrony Roślin — Państwowy Instytut Badawczy (IOR-PIB) w Poznaniu. Przestrzeganie tych progów pozwala na ograniczenie liczby zabiegów ochronnych bez istotnego ryzyka dla plonu.

Zrównoważone nawożenie — bilans składników

Nawożenie mineralne w zrównoważonej produkcji roślinnej opiera się na wynikach regularnych analiz gleby i bilansu składników pokarmowych. Podstawowa zasada to nie przekraczanie dawek wynikających z potrzeb pokarmowych rośliny i zasobności gleby — nadmiar azotu nie tylko generuje koszt, ale też sprzyja wymywaniu azotanów do wód gruntowych.

Rozporządzenie w sprawie programu działań mających na celu zmniejszenie zanieczyszczenia wód azotanami ze źródeł rolniczych (tzw. Program azotanowy, implementacja dyrektywy azotanowej 91/676/EWG) określa dopuszczalne dawki i terminy aplikacji nawozów azotowych w Polsce.

Rolnictwo precyzyjne jako narzędzie zrównoważenia

Technologie rolnictwa precyzyjnego — dane z sensorów satelitarnych (NDVI), zmienne dawkowanie nawozów i środków ochrony, systemy GPS RTK — pozwalają na dostosowanie zabiegów agrotechnicznych do przestrzennego zróżnicowania pola. Efektem jest nie tylko potencjalne ograniczenie nakładów, ale też zmniejszenie punktowych stężeń substancji chemicznych w glebie i wodzie.

W Polsce dostęp do danych satelitarnych o wegetacji jest możliwy m.in. za pośrednictwem systemu Sentinel (ESA) — bezpłatnie dostępnego przez platformę Copernicus Open Access Hub.

Co rolnictwo zrównoważone oznacza konkretnie dla polskiego rolnika

Dla przeciętnego gospodarstwa specjalizującego się w produkcji roślinnej wdrożenie zasad zrównoważonego rolnictwa może oznaczać:

• Sporządzenie planu nawożenia i regularne analizy gleby (wymagane w ramach warunkowości)
• Wprowadzenie roślin bobowatych lub poplonów do zmianowania
• Ograniczenie lub modyfikację systemu uprawy mechanicznej
• Dostosowanie ochrony chemicznej do faktycznej presji agrofagów
• Prowadzenie dokumentacji zabiegów agrotechnicznych